Unu
ĺburu deghile de sa domo de imprenta Cuec de Casteddu
Màndigos sanos pro istare mezus
Sa
salude si podet mantenner finas torrende a mandigare sas cosas antigas de
sa campagna. Erbas, fundos, matas, antunna, legumenes, pane, durches, e in
prus festas e usantzias de sas biddas de su Montiferru, Barigadu e
Guilcier in s'̣bera de Costantina Frau e Pedru Puddu. Una ghia pro sa
connoschentzia e su beneistare pro more de sas cosas de Sardinna. Un'esempru
de volumene bonu pro sas iscolas de sighire in àteras cussorzas puru.
B'at una novidade manna in Sardigna in sas masiones de amparu de sa limba
sarda. Finamentas s'est cumpresu chi no bi cherent prus faeddos e parlatas
ispartinadas a su bentu. No bi servint prus eroes e paralimpos de s'aguantu
contra a sos italianos e sa cultura italiana. B'amus tentu tropu fumu e
como est s'ora de fagher prus fraca e frama. Rechedet intames una munza
cuncreta cun fundamentos de isientzia pro zare ancas bonas chi fatant
caminare a sa lestra sa cultura nostra. Est su tempus de sas fainas, de
sas oberas cumpridas e de zare a tottus ainas bastantes pro insinzare e
connoschere mezus sa cultura nostra. Custu traballu andat fatu in biddas e
tzitades, in montes e campos, in su de Intro e in sas costeras, imperende
in d'onzi logu sos istrumentos prus deghiles e prus adatos. Pro su chi
podet acuntèsser a su connottu de sas biddas, massimu in sas biddas de su
Barigadu, Guilcer e Montiferru, sa domo de imprenta Cuec de Casteddu at
publicadu unu ĺburu de importu mannu iscritu cun passione e cumpetentzia.
"Mandigos e usantzias in Sardinna" est su t́tulu de sa fatiga
chi ant congruidu carchi mese a como sos duos autores, ambos duos nàschidos
in Sèdilo, Costantina Frau e Pedru Puddu. Sa prima est una laureada in ĺteras
modernas e tenet incarrigu de insinzamentu in sas iscolas de Abbasanta e
est giai dae tempus meda impinnada in s'atividade de abalentamentu de sa
cultura sarda. Frau intames est meigu chi traballat comente primariu in
Roma, ma s'est distintu bortas meda in su sucurru a sos dèbiles malaidos
in sas natziones prus paberas de s'Africa. Sas chentusessantasette pàzines
de s'̣bera sunt a sa simpre unu resumu de sos recatos de una bia, un'ammentu
de sas calidades de erbas prus utilosas pro issolvere maladias e bisonzos
fitianos. E in prus b'at ritzetas, remedios, impiastros e meighinas
naturales. Si colat dae sas propiedades de sos cardos, a su frenugu, su
barau, sa zicoria, s'ambularza, su caulitu, a comente si nche collit su
lidone, sa murta e su lauru. Pro nde narrer una su barau, o s'isparau
comente lu mentovant sos autores, in cantos si nch'ammentant chi su nùmene
latinu est "Asparagus Acutifolius L." e chi est riccu de
vitamina A, B e de ferru? Imparamus leghende chi cottu a buddiu, frissu,
faghet bene a chie zughet su coro in abbas malas, ma no lu devent
mandigare sos chi tenent fartas in runzones. S'ischit chi no faghet
ingrassare. Creschet in soru de sos muros e in mesu a perdazos, in caminos
de sartu e in cunzados b́nnidos, massimu in sas molas prenas de ispina.
Cando si nche collit, si truncat su cantu modde ebia e, a in antis de lu c̣ghere,
si samunat e cherende si segat a biculos de duos o tre centimetros, a si
nono si lassat intreu. Pro nde mentovare un'àtera de erba nodia, mi
piaghet a p̣nner sinzale pro su Nasturtzu o Aschione, o "Martutzu"
comente si diat nàrrer in bidda mia, chi a sa moda italiana si narat
intames Crescione. Lu cunfesso: est sa berdura mea prus preferida, sa chi
m'agradat de prus pro sabore, sustantzia e propriedades chi faghent bene.
In latinu si narat "Nasturtium officinalis" e tenet fama de erba
de salude gratzias a sa cantidade de vitaminas e de sales minerales chi
cuntenet. Creschet in mesu de s'abba de sas funtanas e de sos rios cun
foza chi assimbizat a sa de s'apiu, mentres su sabore est forte e marigosu.
Est connotu dae sos tempos antigos e si podet mandigare cottu puru, ma deo
etotu (in prus de sos autores) bos consizo de lu fagher crudu a sa simpre
cun ozu ermanu e sale. E gasi sa letura de su ĺburu si nche colat
piaghile cun sos legumenes, su trigu, su pane, contos de tusoriu e de
bochimenta de porcu. Totu in d'unu sardu bellu, cun arrejonos e
pensamentos de sabios intreverados cun sas partes prus tennicas. Pro totu
sos capitulos, a su costadu de su testu sardu, b'est cussu bortadu in
italianu chi cunsentit su manizu in sas iscolas prus che àteru de cussa
cussorza de nàschida de sos autores.
Ite podimus nàrrer a sa congruida? A nois nos faghet piaghere chi sa Cuec,
una domo de imprenta de importu pro sa cultura sarda, siat gasi impinnada
in sas fainas de ispainamentu de sa limba e de sa cultura sarda. Su
disinnu chi est su fundamentu de s'̣bera nos paret pretzisu: abaidare su
connotu de sas biddas cun ogru modernu presentandelu che una richesa manna
in trettos de ambientes b́nnidos, natura bona e salude śnchera. Pro
azudare sas biddas nostras a b́nchere solidade e ispopolamentu, devimus
pensare a su tempus chi depet bènner, no a su passadu. Gasi pro sa limba:
si est mèdiu de cosas bellas e utiles binchet, si est istrumentu de
pensamentos lastimosos e lagrimosos de s'antigoriu perdet. Sa salude de sa
limba no est in su comente la iscrivimus o in sa calidade o sa grafia chi
amus a seberare pro l'unificare: est prus che àteru in sos balores de
modernidade chi podet rapresentare. Pro calencunu b'at galu de meledare.
Peppe Corongiu
|